64. Beyin Göçü Nedir? Nasıl Tanımlanır?

Eğitimli profesyonel işgücünün kaybedilmesi olarak tanımlanan beyin göçü kavramı 1960’lı yıllarda kullanılmaya başlanan bir kavramdır. Diğer bir tanımlama ise, vasıflı entelektüel ve teknik işgücünün daha çok tercih edilen coğrafi, ekonomik veya profesyonel çevrelere göç etmesi dolayısıyla kaybıdır. Bilgi temelli ekonomi nitelikli emeğe duyulan gereksinimi artırmıştır. İyi eğitimli işgücü ekonomik ve toplumsal gelişmenin vazgeçilmez unsurudur (Bozkurt, 2008, s. 42). Beyin göçü gelişmekte olan ülkeler bakımından bir sorundur. Göç veren ülkeye döviz girdisi sağlasa da nitelikli insan gücünün kaybı gelişmekte olan ülke bakımından önemli bir kayıptır.

Göç konusunun bir çeşit beşerî sermaye yatırımı olduğu önceki başlıklarda ele alınmıştı. Beyin göçü söz konusu olduğunda eğitimli ve nitelikli işgücünün gitmesi söz konusu olduğundan durum beşerî sermaye kapasitesinin kaybı anlamına gelmektedir ki bu durumda da eğitim yapılan yatırımlar konusu gündeme gelmektedir. En basit ifadesiyle eğitim dışsallıkları ve eğitimin toplumsal faydaları ele alınmaksızın sadece bireysel ya da toplumsal olarak eğitime yapılan harcamalar düşünüldüğünde, yapıldığı ülke ile getirilerin kazanıldığı ülkenin farklılaşması sorunu ortaya çıkmaktadır. Ancak eğitimin finansmanı ve getiriler konunun önemli bir boyutu olsa da sorunun asıl önemli boyutu toplumsal gelişme ve ilerleme için vazgeçilmez unsur olan eğitimli ve nitelikli işgücünün (işgücü piyasalarına henüz girmemiş gençler gibi potansiyel işgücünün) kaybıdır.

Ülkeler tersine göç politikalarıyla nitelikli insan gücünü ülkeye geri döndürmeye çalışmaktadırlar. Bu politikaların başarılı olduğu tekil örnekler olsa da genel olarak tüm gidenlerin geri döndüğünü söyleyemeyiz. Örneğin Türkiye’den devlet bursuyla gidenlerin %25’i geri dönmemektedir (Bozkurt, 2008, s. 43).

Beyin göçünün temelini oluşturan nitelikli insangücü göçü konusunda kavramın tanımlanması aşamasında kavramın tanımlanması ile ilgili önemli sorunlar yaşanmaktadır. Küresel çapta, nitelikli işgücü akımlarının yönünü, süresini, bu akımlar içindeki meslek gruplarını, eğitim düzeyleri ile ilgili düzenli veri bulunmamaktadır. Bu konuda tam ve güvenilir olmamakla birlikte, veri kaynakları nüfus sayımları, nüfus kayıtları, işgücü araştırmaları, konuyla ilgili yönetim birimlerinin kaynakları ve spesifik araştırma sonuçlarından oluşmaktadır (OECD, 2002’den akt. Gökbayrak, 2006, s. 12).

Beyin Göçünün Nedenleri

Kaynak: Barışık & Çetintaş, 2004, s. 143.

Beyin Göçünün Nedenleri tablosunda yer alan itici ve çekici faktörler genel olarak tüm göçlerde geçerli olabilir. Eğitim fırsatlarının ve araştırma olanaklarının çekici faktörler arasında görece daha yüksek oranda olduğu dikkat çekmektedir. Ülkeler Arasında Beyin Göçüne Neden Olan Farklı Noktalar tablosunda ise beyin göçünün gelişmiş ülkeler ve az gelişmiş/gelişmekte olan ülkeler bakımından kazananları ve kaybedenlerini göstermektedir.

İtici-çekici faktörler yaklaşımı, göçe neden olan unsurları hem göç veren hem de göç alan ülkeler açısından ortaya koymaktadır. Bu yönüyle sistematik bir analiz yapılabilmesi mümkün olabilecektir.

(…) İtici faktörlerden kaynaklanan göç olgusu, göç alan ülke bakımından aynı faktörler bağlamında bu defa çekici unsurlar olarak karşımıza çıkmaktadır. İtici ve çekici faktörlerden kaynaklanan güçler sadece ekonomik- gelir düzeyindeki farklılık gibi- değil, aynı zamanda mesleki, sosyal, kültürel, siyasal, bireysel- ailevi özellikler de taşıyabileceğidir. Ancak, her unsurun her birey açısından aynı kuvvetle itme-çekme etkisi yaratmayacağını da belirtmek gerekir. Nitelik düzeyi yüksek işgücü ve bilim insanları açısından ise, göç kararında göreli farklılık yaratan itici-çekici kuvvetlerin öncelikle, mesleki faktörler etrafında yoğunlaştığı görülmektedir (Gökbayrak, 2006, s. 47).

Beyin göçü konusunda; ücret, çalışma ortamı açısından sağlanacak destek, işgücüne olan talep, mesleki statü açısından sağlanan sosyal prestij, yükseltmelerde yaşanan sorunlar, ülkenin siyasal ve ekonomik istikrarı, düşünce özgürlüğü gibi unsurlar nielikli işgücünün tercih farklılıklarına dayalı göç eğilimini belirlemektedir (Gökbayrak, 2006, s. 47).

Ülkeler Arasında Beyin Göçüne Neden Olan Farklı Noktalar

Kaynak: Kaya, 2003.

Gelişmekte olan ülkeler nitelikli işgücü için esnek ve teşvik edici göç politikaları uygulamaktadır. Bir çeşit yeşil kart olan H1B vizesi ile ABD Hindistan, Çin, Rusya, Kanada, Britanya ve Almanya’dan nitelikli işgücünü çekmektedir (Gürak, 2006).

Barışık, S., & Çetintaş, H. (2004). Beyin göçü ve beyin göçünün oluşumunda yükseköğrenim, AR-GE faaliyetleri, çokuluslu şirketlerin Rolü. Afyon Kocatepe Üniversitesi İİBF Dergisi, 6(2), 139-164.

Bozkurt, V. (2008). Beyin göçü: Kayıplar ve kazançlar. MESS Mercek Dergisi, 13(50), 42-50.

Gökbayrak, Ş. (2006). Gelişmekte Olan Ülkelerden Gelişmiş Ülkelere Nitelikli İşgücü Göçü ve Politikalar – Türk Mühendislerin “Beyin Göçü” Üzerine Bir İnceleme, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri Ana Bilim Dalı: Ankara.

Gürak, H. (2006). Ekonomik Büyüme ve Küresel Ekonomi. Bursa.

Kaya, M. (2003). Beyin Göçü Erozyonu, İşGüç İnsan Kaynakları ve Endüstri İlişkileri Dergisi,5(2), http://www.isguc.org/?p=article&id=152&cilt=5&sayi=2&yil=2003 (Erişim Tarihi: 30.01.2009).