77. Sendikaların Ekonomik Etkileri Nelerdir?

Sendikalar, ücret, ücret dışı unsurlar, verimlilik, kâr ve gelir dağılımı gibi ekonomik değişkenler üzerinde etkide bulunmaktadırlar. Sendika üyesi olan ve olmayan çalışanların ücretleri başta olmak üzere, ücret dışı kazançları, verimliliği gibi pek çok unsur bakımından da farklılaştığı bilinmektedir.

Sendikalaşmanın nispi ücretler üzerindeki etkisini analiz edebilmek için sendikalı ve sendikasız işçi ücretlerinin karşılaştırılması gerekmektedir. Ancak burada verimlilik farkları, demografik özellikler, iş ile ilgili özellikler ve piyasa yapısı gibi ücret oluşumunu etkileyen diğer faktörlerin etkisini ortadan kaldıracak bir ayarlama yapılarak karşılaştırmanın aynı özellikler sahip işi çalışanın ücretlerinin karşılaştırılması biçiminde yapılması önemlidir. Sendikalaşma dışında ücretleri etkileyen diğer unsurlar olarak tanımlanan bu etkilerin yanı sıra sendikalı ve sendikasız işçi ücretler arasındaki karşılıklı bağımlılık ilişkisi de dikkate alınmalıdır (Biçerli, 1992, ss. 68-85).

Sendikalı ve sendikasız işçi ücretleri arasındaki karşılıklı bağımlılık; yayılma etkisi, sendikalaşma tehdidi etkisi, bekleme işsizliği etkisi ve ürün piyasası etkisi olmak üzere dört başlıkta toplanmaktadır.

Yayılma etkisinde başlangıçta aynı ücret oranına sahip iki sektörlerden birinde sendikalaşma sonucu ücret oranlarının artması istihdamda bir gerilemeye yol açacaktır. Sendikalı sektörde işsiz kalanların sendikasız sektöre geçmesi ile sendikasız sektörde artan emek arzı ücret oranlarında azalmaya yol açacaktır.

Sendika Yayılma Etkisi

Kaynak: Biçerli, (2011, s. 353) esas alınarak yazar tarafından yeniden çizilmiştir.

Sendika Yayılma Etkisi grafiğinde başlangıçta (sendikalaşma öncesi) her iki sektörde de ücretler A noktasında oluşmuştur. Sendikalaşma ile birlikte ücretler sendikalı sektörde w₂ düzeyine yükselmiş ve yeni denge B nokrasında gerçekleşmiştir. Bu yeni durum ücretin bir miktar yükseldiği ancak istihdamın azaldığı bir durumu göstermektedir. Sendikalaşma sonucu işini kaybeden kişilerin tamamının sendikasız sektöre geçtiği varsayılırsa sendikasız sektörde emek arz eğrisi artacak (S’’) ve ücretler w₃’e gerileyecektir. Sendikalaşmanın etkisi sendikasız sektöre ücret azaltıcı bir etkide bulunarak yayılmış olmaktadır.

Sendikalı sektörde işsiz kalan kişiler sendikasız sektörde daha düşük ücretlerle çalışmak yerine beklemeyi tercih ederse bu durumda bekleme işsizliği etkisi ortaya çıkmaktadır. Bekleme işsizliği kavramı “bazı sendikasız işçilerin gelecekte sendikalı iş bulabilmek için işlerini bırakmaları ya da önceden sendikalı olup da işsiz kalan işçilerin sendikasız sektörde çalışmak yerine bir süre işsiz kalıp sendikalı sektörde iş bulmak için beklemelerini” ifade etmektedir (Biçerli, 2011, s. 356).

Tehdit etkisi sendikanın kendi işyerinde örgütlenmesini istemeyen işverenin işçiler sendikalı olsalar alacakları ücret oranına yakın bir oranda ücret artışı yapması durumudur.

Ürün piyasası etkisinde sendikaların ücret artışı sağlamaları sektörde maliyet artışına yol açacaktır. İşverenler artan maliyetleri ürün fiyatlarına yansıtacağından sendikalı sektörde üretilen ürünlerin fiyatları göreceli olarak daha yüksek olacaktır. Fiyatı daha düşük olan sendikasız sektör ürünlerinin satın alınması türetilmiş talep olan işgücü talebini (sendikasız sektör istihdamını) arttıracaktır. Bu etki sendikasız sektörde ücretleri arttırıcı etkide bulunabilecektir (Biçerli, 2011, s. 360).

Sendikaların ücretler üzerinde ücret eşitsizliğini arttırıcı ya da azaltıcı yönde etkileyebilecektir. Ücretleri arttırıcı yöndeki etkileri gelir dağılımındaki adaletsizlikleri azaltıcı yönde etkide bulunabilecektir. Sendikalar eşit işe eşit ücret ilkesi ile ücretler üzerinde iyileştirici yönde etkileri ortaya çıkarmaktadırlar. Üretim faktörlerinin üretim sürecinde aldığı paylar anlamındaki fonksiyonel gelir dağılımı sendikaların uyguladığı politikalarla daha iyi hale gelebilmektedir.

Biçerli, M. K. (1992). Sendikaların Ekonomik Analizi ve İşgücü Gelirleri Üzerindeki Etkileri: Türkiye Uygulaması.  [Yayımlanmamış doktora tezi, Anadolu Üniversitesi sosyal Bilimler Enstitüsü]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/

Biçerli, Kemal M. (2011). Çalışma Ekonomisi, Beta: İstanbul.