Soru ve Cevaplar dar ve geniş anlamda istihdam, istihdam Verda Özgüler 4 Ocak 2025

26. İstihdam Kavramının Dar ve Geniş Anlamdaki Tanımı Nasıl Yapılmaktadır?

İstihdam emek gücünün üretim sürecinde kullanılması anlamına gelmektedir. Hançerlioğlu’na göre (1986) “Osmanlıca İstihdâm, Fransızca Emploi, Almanca Beschaeftigung, İngilizcesi Employment olan istihdam (çalıştırma) hizmete koşma”dır (s.45). İstihdam sadece insan gücünün hizmete koşulmasına özgü değildir. Toprak, fabrika, makine vb. bütün üretim güçlerini kapsamaktadır Üretim güçlerinin her bakımdan en önemli olan insangücü olduğundan (Hançerlioğlu, 1986, s. 45) istihdam denildiğinde ilk akla gelen emek olmaktadır. Soru 3 kapsamında ele alınan tüm üretim faktörleri üretim sürecinde yer alabilirler, bu durumda geniş anlamda istihdam kavramından söz edilir.

Emek faktörünün üretim sürecinde kullanılması ile dar anlamda istihdam olarak tanımlanır. Bu çalışmada aksi belirtilmedikçe istihdam, emek faktörünün üretim sürecinde yer alması anlamında kullanılmaktadır.

İstihdam yer almak (Türkiye İstatistik Kurumu) TÜİK ölçütleri kapsamında değerlendirildiğinde bir önceki başlık altında ifade edilen kavram geçişliliği ya da kısmen karışık ve zor anlaşılan bir durum ortaya çıkmaktadır. Bu noktada hem meslek sınıflamalarını hem de ölçütleri bilmek gerekli olmaktadır. Uluslararası sınıflandırmalara uyumlu olarak TÜİK tarafından kullanılan Uluslararası İşteki Durum Sınıflaması, 1993 (International Classification of Status in Employment, ICSE-1993) bize bu noktada yardımcı olabilecektir.

Bir işi, bir kişinin diğer kişi/kişiler veya kuruluş/kuruluşlarla yaptığı açık veya dolaylı iş sözleşmesi türlerini yansıtacak şekilde sınıflandıran ISCE, belli bir zaman noktasında diğer bir ifadeyle referans döneminde süreklilik esasına göre kişilerin yaptıkları işleri göstermektedir.

ICSE kapsamında sınıflandırma grupları temelde ekonomik risk türleri, kişi ve iş arasındaki ilişkiye dayanan öğe, girişimler ve iş yükümlülüğüne sahip diğer çalışanların üstündeki yetki türleri ölçütlerine dayalıdır.

Tabloda ICSE-1993 sınıflamasına göre 6 gruplu sınıflamaya yer verilmiştir. Bu 6 grup sınıflama için birinci satırda kısa açıklamalar ve ikinci satırda ise 11 bölüm olarak ifade edilen İşteki Durum Sınıflaması İçin Ulusal Kod Listesi: Kod Tanımları gösterilmiştir.

Tablo ve ilgili açıklamalar kapsamında istihdam kavramı çalışma ile aynı anlama gelmek üzere kullanıldığında farklı çalışma türleri arasındaki ayrım net olarak ortaya konulamamış olmaktadır. Yapılacak analiz çalışma türlerinin arasındaki ayrımın ortaya konmasına dayalı ise ICSE sınıflaması yol gösterici olacaktır.

ICSE-93’e Göre İstihdam Durum Sınıflaması

Ekran-Resmi-2025-04-23-21.06.17-993x1024 26. İstihdam Kavramının Dar ve Geniş Anlamdaki Tanımı Nasıl Yapılmaktadır?

Kaynak: https://biruni.tuik.gov.tr/DIESS/SiniflamaSurumDetayAction.do?surumId=178&turId=6&turAdi=11.%20Di%C4%9Fer%20S%C4%B1n%C4%B1flamalar

İstihdam kavramı kapsamında dikkat etmemiz gereken çalışma türleri ayrımı yanında işbaşında olan ve işbaşında olmayan ayrımı da bilinmelidir.

İstihdam, işbaşında olanlar ve olmayanlar olmak üzere iki ana kategori altında ele alınmaktadır. Diğer bir ifadeyle, işbaşında olanlar ve işbaşında olmayanlar grubuna dâhil olan kurumsal olmayan çalışma çağındaki tüm nüfus istihdam edilen nüfustur (TÜİK, 2022).

Hançerlioğlu, O. (1986). Ekonomi sözlüğü (6. Baskı). Remzi Kitabevi.

TÜİK (2022). İşgücü istatistikleri. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Isgucu-Istatistikleri-IV.-Ceyrek:-Ekim—Aralik,-2021-45643

Ek Bilgi:

ICSE-1993 İşteki Durum Sınıflaması İçin Ulusal Kod Listesi Kod Tanımları (Yukarıdaki Tabloda yer alan Grupların Açıklamaları Biçiminde)

Tanım	Kapsam
Ücretli Çalışanlar	Ücretli çalışılan işler açık (sözlü veya yazılı) veya dolaylı iş sözleşmesinde çalışana, çalışılan birimin (bu birim bir ortaklık, kâr amacı gütmeyen kuruluş, devlet birimi veya hanehalkı olabilir) gelirine doğrudan bağlı olmaksızın temel bir ücret verilen işlerdir. Aletlerin tümü veya bir kısmı, sermaye ekipmanları, bilgi sistemleri ve/veya çalışanlar tarafından kullanılan bina ve araziler başkalarına ait olabilir ve çalışanlar sahip/sahipler veya sahiplerin yetkili kıldığı kişiler tarafından doğrudan veya belirlenmiş talimatlara göre yönetilirler. (`ücretli çalışılan işler` deki kişilerin çalışma bedelleri, genellikle maaş ve ücret olarak ödenmekle birlikte satışlar üzerinden komisyon olarak, parça başına orantılı olarak prim veya gıda, barınma, eğitim gibi ayni olarak da ödenebilir.)
İşverenler	İşverenler, kendi hesabına veya bir ya da birkaç ortakla çalışanlardır. İşverenler bir ya da daha çok sayıdaki kişiyi ` ücretli çalışan ` sıfatıyla kendi işlerinde, kendileri için çalıştırmak üzere işe alan çalışanlardır. ` Süreklilik esasına göre işe alma `nın anlamı bir bakıma, `sabit sözleşme ile çalışanlar` tanımıyla tutarlı olacak şekilde, ulusal koşullara göre belirlenecektir. (Ortaklar, aynı aile veya hanehalkının üyelerinden olabileceği gibi, olmayabilirler de.)
Kendi hesabına çalışanlar	Kendi hesabına çalışanlar, bir veya daha fazla ortakla kendi hesaplarına çalışanlardır. `Kendi hesabına çalışılan işler, ücretlerin doğrudan üretilen kendi tüketimleri kârın parçası olarak kabul edilen mal ve hizmetlerden elde edilen kâra veya potansiyel kâra bağlı olan işlerdir` Referans dönemi süresince süreklilik esasına göre işlerinde kendileri için `ücretli çalışan` bulundurmayan çalışanlardır. Dikkat edilmesi gereken husus: Bu grupta yer alan kişiler süreklilik esasına dayanmayan ücretli çalışanları istihdam edebilirler (Ortaklar aynı ailenin veya hanehalkının üyelerinden olabileceği gibi, olmayabilirler de)
Üretici kooperatifi üyeleri	Üretici kooperatifi üyeleri, kendi hesabına çalışanlardır. Kendi hesabına çalışılan işler, ücretlerin doğrudan üretilen kendi tüketimleri kârın parçası olarak kabul edilen mal ve hizmetlerden elde edilen kâra veya potansiyel kâra bağlı olan işlerdir.` Bu mal ve hizmet üreten kooperatifte, üretimin, satışların ve/veya kuruluşların diğer işlerinin organizasyonunda; kuruluşun yatırım ve gelirlerinin dağılımının belirlenmesinde, her bir üye diğer üyelerle eşit seviyede katılım sağlar. Üretim kooperatiflerinde, `ücretli çalışanlar`ın, bu grupta sınıflanmayacağına dikkat edilmelidir.
Ücretsiz Aile Çalışanları	Ücretsiz aile çalışanları; ayni hanehalkı içinde yasayan bir akraba tarafından işletilen piyasa odaklı işyerinde kendi hesabına çalışılan isi yapan çalışanlardır. Ücretsiz aile çalışanları, kurulusun yöneticisiyle çalışma süresi açısından veya ulusal koşullara bağlı diğer faktörler açısından kurulusun yöneticisiyle karşılaştırılabilir seviyede olmamaları nedeniyle kuruluşa ortak sayılmazlar. Geleneksel olarak bir akraba tarafından işletilen, bir ekonomik girişimde özellikle ücret ödenmeksizin çalıştırılan ayni Hanehalkında yasamayan gençler söz konusu olduğu durumlarda `ayni Hanehalkında yasama` koşulu aranmayabilir
Durumlarına göre sınıflandırılamayan çalışanlar	Durumlarına göre sınıflandırılamayan çalışanlar, kendileri ile ilgili yetersiz bilgiler olan kişileri ve/veya daha önceki kategorilerden herhangi birisinde yer almayan kişileri kapsar.