36. Bireysel Emek Arz Eğrisi Nasıl Elde Edilmektedir?
Neo-Klasik Çalışma ve Boş Zaman Modeli belli bir düzeyde eğitim, bilgi ve beceri sahibi bir vaktini çalışma ve boş zaman arasında nasıl paylaştırdığının incelenmesine dayalıdır. Modelin temel varsayımı bireyin, gelir elde etmek için çalışılan saatler (çalışma) ve piyasa dışı faaliyetlere ayrılan zaman (boş zaman) olmak üzere iki alternatif zaman kullanım tercihi olmasıdır. Boş zaman normal mal varsayılmaktadır.
Bireysel emek arz eğrisinin oluşumunu açıklamak amacıyla kişilerin zaman kullanımı ile ilgili düşünceleri ve tercihleri, diğer bir ifadeyle çalışmaya karar vermenin psikolojik boyutu farksızlık eğrileriyle açıklanmaktadır.
Ancak kişilerin çalışma kavramına verdikleri değer ve davranışsal boyut, diğer bir ifadeyle Farksızlık Eğrileri kişinin kaç saat çalışacağına karar vermesinde tek başına yeterli bir koşul değildir. Kişi aynı zamanda piyasada geçerli olan ücret oranlarını da dikkate almaktadır. Piyasada geçerli olan ücret oranlarının çalışma kararına etkisini diğer bir ifadeyle konunun parasal boyutunu analiz etmek amacıyla da Bütçe Kısıtı kullanılmaktadır.
Farksızlık eğrileri kullanımına dayanan modern yaklaşımın temelleri 20. yüzyılın ilk yıllarında Pareto ve daha sonra Slutsky tarafından atılmış ve bu yaklaşım 1930’larda Hicks ve Allen’in çabaları ile yaygın bir kabule kavuşmuştur.
Modern teori, neo-klasik faydacı yaklaşıma yöneltilen eleştirilerin bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Gossen, Jevons, Walras ve Marshall gibi iktisatçıların adları ile anılan neo-klasik yaklaşımda tüketicinin amacı fayda maksimize etmektir. Fayda, bir malı o tüketici gözünde arzu edilir kılan özelliktir (Türkay, 1989, s. 45).
Gelir-Boş Zaman Farksızlık Eğrisi
Kaynak: McConnell, Brue & Macpherson, 2006, s. 16.
Farksızlık eğrilerinin taşıdığı özellikler;
- Farksızlık eğrileri negatif eğimlidir.
- Farksızlık eğrileri orijinden bakıldığında dışbükeydir.
- Farksızlık eğrisinin eğimi bireysel tercihlerdeki farklılığı gösterir.
- Bir birim boş zamandan vazgeçmek için vazgeçilen gelir eğrinin üst bölgelerinde fazla, alt bölgelerinde daha azdır. Grafik 1’de bu durum yer almaktadır. Azalan Marjinal İkame Oranı olarak adlandırılan bu durum farksızlık eğrisinin eğimine bağlıdır.
- Farksızlık eğrileri bir pafta halinde bulunurlar ve asla kesişmezler. Bu özellik bireylerin tercihlerinde tutarlı oldukları varsayımının bir gereğidir.
Grafikte Gelir–Boş Zaman Farksızlık Eğrileri Paftasıyer almaktadır. I3 farksızlık eğrisi şekildeki en yüksek fayda düzeyini göstermektedir.
Gelir-Boş Zaman Farksızlık Eğrileri Paftası
Kaynak: McConnell, Brue & Macpherson, 2006, s. 198
Gelir-Boş Zaman Farksızlık Eğrileri Paftası grafiği incelendiğinde farksızlık eğrilerinin negatif eğimli, orijinden bakıldığında dışbükey olduğu ve bir pafta halinde bulundukları ile ve asla kesişmedikleri görülmektedir.
Farksızlık eğrilerinin bireysel tercihlerdeki farklılıkları nasıl gösterdiğini anlayabilmek için Grafik 3’te yer alan farklı eğime sahip farksızlık eğrileri setleri incelenebilir.
Farksızlık eğrilerinin özelliklerin de belirtildiği gibi bireysel tercihlerdeki farklılıklar eğrilerin eğimleri yoluyla şekilsel olarak gösterilebilmektedir.
Bireyler farklı çalışma tercihlerine sahiptirler ve farksızlık eğrilerinin eğiminin farklı olması 1 saatlik boş zamandan vazgeçmek için feda etmeye razı oldukları gelir miktarının da farklı olması anlamına gelmektedir. Bu durum grafiksel olarak farksızlık eğrilerinin eğiminin farklılaşması ile gösterilmektedir. Ancak burada kişilerin boş zamanı ya da çalışmayı daha çok sevmelerinin yanı sıra yaptıkları işlerin farklı çalışma koşullarına sahip olması (ağır ve tehlikeli işler, masa başı işler vb.) ve bireylerin boş zamanlarını değerli kılan koşulların varlığı da unutulmamalıdır (evde çocuklarla geçirilecek zaman vb.) (McConnell, Brue & Macpherson, 2006, s. 19; Biçerli, 2016, ss.23-25).
Farksızlık eğrileri bireylerin haftada kaç saat çalışıp kaç saat boş zaman kullanacaklarına karar vermelerinde çalışmaya ilişkin bireysel (psikolojik) değerlendirmelerini göstermektedir. Ancak bireysel emek arz eğrisine ulaşmak için elde edilmesi gereken çalışma-boş zaman denge noktası belirlenmesinde bütçe kısıtı yani piyasada geçerli ücret oranlarına göre çalışmaları karşılığında kazanacakları gelirin de bilinmesi gerekmektedir.
Bütçe (ücret) kısıtı kişinin piyasada kazanacağı ücret oranı veri iken, mümkün olabilen bütün farklı gelir ve çalışma süresi kombinasyonlarını göstermektedir.
Bütçe kısıtı özellikleri;
- Negatif eğimlidir,
- Bütçe kısıtının eğimi ücret oranının negatif işaretlisine eşittir,
- Ücret oranındaki değişmelerden etkilenir,
Ücret dışı gelir ve bu gelirde ortaya çıkan değişiklikleri de gösterir.
Bütçe Kısıtı
Kaynak: McConnell, Brue & Macpherson, 2006, s. 20. (pür gelir etkisi yazar tarafından grafiğe eklenmiştir)
Bütçe kısıtı grafiğinde 24 lira ile gösterilen bütçe kısıtı ücret oranının (w) 1 lira olduğu durumu göstermektedir. Kişi 1 lira ücret ile 24 saat çalıştığında 24 lira ücret gelirine sahip olmaktadır. Ücret oranı 2 liraya çıktığında bireyin gününün tamamını çalışarak geçirmesi halinde elde edeceği ücret 48 lira olacaktır. Ücret oranı artışı karşısında bütçe kısıtının eğimi değişmektedir. Ücret oranının 1 lira olduğu bütçe kısıtının eğimi -1 dir.
Bütçe kısıtı grafiğinde yer alan bireyin ücret oranı 1 lira olduğunda, ayrıca 10 liralık bir ücret dışı geliri olduğunu varsayalım. Bu durumda bütçe kısıtı eğimi ücret oranı 1 lira olan ilk bütçe kısıtının eğimin eşit olan ancak zamanının tamamını boş zaman olarak kullanması durumunda ücret dışı geliri nedeniyle 10 lirasının olduğunu gösteren dirsekli bir bütçe kısıtı olacaktır. (Grafik te -.-.-. çizgisi ile gösterilen eğri, ……… ile gösterilen çizgi ise 10 liralık ücret dışı gelirin olduğu düzeydir).
Bireyin fayda maksimizasyonu farksızlık eğrisi ile bütçe kısıtının teğet olduğu noktada oluşmaktadır.
Fayda Maksimizasyonu: Boş Zaman ve Gelir Arasındaki Optimal Seçim
Kaynak: McConnell, Brue & Macpherson, 2006, s. 23.
Grafiğin A panelinde farksızlık eğrisi ile bütçe kısıtının teğet olduğu beş farklı alternatif durum gösterilmektedir. Dikey eksende “günlük gelir” ve yatay eksende de “günlük boş zaman” ve onun tamamlayıcısı olarak “günlük çalışma süresi” yer almaktadır. Varsayımsal olarak birey 2 saat boş zaman kullanmakta ise 22 saat çalışmaktadır. 22 saat günlük boş zaman kullanıyorsa 2 saat çalışıyor olduğu varsayılmaktadır. Neo-klasik çalışma ve boş zaman modelinin varsayımlarından en önemlisi olan bu durum bireyin “normal mal” olarak kabul edilen “boş zamanı” talep etmesine dayalıdır. Grafiğin B paneline geçildiğinde düşey eksende ücret oranı ve yatay eksende günlük çalışma süresi yer almaktadır. Bireyin farklı ücret oranlarında çalışmakta olduğu saatleri grafiksel olarak gösterdiğimizde “geriye kıvrımlı bireysel emek arz eğrisi” elde edilir.
Grafiğin B panelinde u1-u3 arasında ücret artışı sonucunda birey çalışma süresini arttırmaktadır. u4 ve u5 ile gösterilen noktalarda ise ücret oranı artmasına rağmen birey çalışma süresini azaltmakta daha fazla boş zaman tercih etmektedir. Bu durum gelir etkisi ve ikame etkisi olarak adlandırılan iki etki sonucunda oluşmaktadır. Birey ikame etkisi ile piyasa ücret artışları karşısında boş durduğu her 1 saat için daha yüksek ücretle çalışma şansını kaybettiğinden çalışma süresini arttırıcı yönde etkide bulunmaktadır. Ancak birey belli bir gelir düzeyine ulaştıktan sonra gelir etkisinin etkisiyle boş zaman talebini arttırmaktadır.
Ücret Değişimleri Karşısında Çalışma Süresinin Değişmesi: Gelir ve İkame Etkileri
| Etkinin Türü | Çalışma Saatleri Üzerindeki Etki | ||
| Ücret Oranı Artışı | Ücret Oranı Azalışı | Emek Arz Eğrisinin Eğimi | |
| İkame Etkisi Gelir Etkisinden Büyükse | Artış | Azalış | Pozitif |
| İkame Etkisi Gelir Etkisine Eşitse | Değişim Yok | Değişim Yok | Dikey |
| Gelir Etkisi İkame Etkisinden Büyükse | Azalış | Artış | Negatif |
Kaynak: McConnell, Brue & Macpherson, 2006, s. 26.
Ücret değişimleri karşısında bireyin emek arz eğrisi ikame ve gelir etkilerinin birlikte değerlendirilmesiyle net olarak ortaya çıkmaktadır.
Biçerli, M. K. (2016). Çalışma Ekonomisi, Beta Basım Yayım, 9. Baskı, İstanbul.
McConnell, C. R., Brue, S. L. & Macpherson, D. A. (2006). Contemporary labor economics. (7. Baskı). McGraw-Hill Education.
Türkay, O. (1989). Mikro İktisat Teorisi. Turhan Kitapevi.
Share this content:
