23. Bağımlılık Oranı Kavramı Nasıl Tanımlanmaktadır?

Tanım olarak, “bağımlılık oranı (yükü), potansiyel işgücü arzının tersidir. 15 yaş altı çocuklar ile 65 yaş üstü yaşlıların sayısının, 15-64 yaş grubundaki kişi sayısına oranı biçiminde hesaplanmaktadır” (Özkaplan, 1999, s. 62).

Bir ülke nüfusunun tamamı tüketicidir, ancak çalışma çağındakiler hem tüketici hem de üreticidirler. Üretim-tüketim dengesini sağlamak için üretime katılanların kendileriyle birlikte katılmayanlara da yetecek kadar üretimde bulunmaları gerekir. Bunun ölçüsü bağımlılık oranıdır. Bağımlılık oranı, çalışma çağındaki kişilere bağımlı olan nüfusun bir ölçüsüdür. Teorik olarak genel bir fikir veren bağımlılık oranı bu yönü ile demografik bağımlılık oranıdır.

Nüfusu oluşturan yaş gruplarının iktisadi davranışları arasında belirgin farklılıklar mevcuttur. 0-14 yaş grubunda bulunan çocuklar kendi gelirine sahip olmadığından tüketimini ailesinin yaptığı transferlerle karşılamaktadır. Bu yaş grubu aynı zamanda sağlık ve eğitim gibi alanlarda aile imkânlarının yanı sıra kamu transferi yapılması gereken bir yapıdadır. Bu yaş grubunun özel ve kamu tasarruflarını azaltıcı yönde etkide bulunduğu söylenebilir. 0-14 yaş grubu nüfusun toplam nüfus içindeki payının artması kamu transfer ihtiyacını ve dolayısıyla tasarrufları azaltıcı yönde etkide bulunabilecektir. 65 yaş üstü nüfus bakımından bağımlılık oranı dediğimizde ise emeklilik sistemleri aklımıza gelmektedir. Sosyal güvenlik alanında yapılan ve yapılması planlanan uygulamalar yaşlı nüfusun sayısı ve kendi içindeki alt yaş grupları gibi yapısal özellikleri nedeniyle yaşlılık bağımlılık oranı konusunu önemli kılmaktadır (Kalafatcılar, 2019, s. 14).

Bağımlılık oranını iki farklı bileşene ayırmak mümkündür. Bunlar; çocuk bağımlılık oranı ve yaşlılık bağımlılık oranıdır.

 Bu başlık kapsamında ele alınan bağımlılık oranı demografik bağımlılık oranıdır. Çalışma çağı dışında kalan nüfusun çalışma çağı nüfusa oranı olarak tanımlanan bu bağımlılık oranının yanı sıra tüm nüfusun tüketici olması ve ancak istihdamda olan kişilerin üretici olmasından kaynaklanan ekonomik bağımlılık oranı kavramı da bulunmaktadır. Makroekonomik anlamda istihdamda olan (çalışan kişiler) kendi tüketimleri ile birlikte çalışmayanların da tüketimi karşılayacak düzeyde üretimde bulunmak durumundadırlar. İstihdamın nüfus içindeki oranı ile tanımlanabilecek bu kavramda istihdam ne kadar büyük olursa bu oran o kadar küçük olacaktır. Ekonomik bağımlılık oranının 7 olduğu bir ekonomide çalışan 1 kişi kendisi ile birlikte 7 kişinin tüketimini karşılayacak üretimde bulunmak durumundayken, bu oranın 3 olması 1 kişinin kendisi ile birlikte 3 kişinin tüketimini karşılayacak üretimde bulunması gerekecektir. Ekonomik bağımlılık oranının düşük olması ülke refahını yükseltici etkide bulunmaktadır. Refah göstergesi bakımından analiz elbette sadece istihdam boyutu ile değerlendirilemez, kişi başına düşen sermaye stoku, istihdamın sektörel dağılımı, kamu politikalarının etkileri gibi pek çok değişkenden etkilenmektedir.

Makroekonomik anlamda çalışanların nüfus içindeki ağırlığının arttırılması istihdamın arttırılabilmesine bağlıdır, demografik bağımlılık oranlarının olumsuz sosyo-ekonomik sonuçlarının ortadan kaldırılabilmesi ise göreceli olarak daha zordur. Örneğin yaşlılık (demografik) bağımlılık oranının emeklilik sistemleri üzerindeki etkilerini azaltmaya yönelik olarak; çalışma yaşı nüfusunun artırılması, çalışma hayatının uzatılması, emeklilik kazanımlarının azaltılması ve emeklilik geliri kaynaklarının çeşitlendirilmesi gibi önlemler öngörülmektedir (https://www.mfa.gov.tr/oecd-ulkelerinde-demografik-egilimler-ve-muhtemel-etkileri .tr.mfa).

Kalafatcılar, M. K. (2019). Demografik gelişmeler ve makroekonomik etkileri. Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası Çalışma Tebliği, https://www.tcmb.gov.tr/wps/wcm/

Özkaplan, N. (1999). İşgücü piyasasına ait kavramların sorgulanması, Ekonomik Yaklaşım, 10(32), 61-85.