82. İstihdamda Yer Alan Ancak Farklı Renkte Yakalarla Tanımlanan Çalışanlar Arasındaki Ayrımın Nedenleri Nelerdir?

Sanayi Devriminden itibaren gelişen ve değişen dönüşen çalışma ilişkileri çalışanların niteliklerinin de değişimini beraberinde getirmektedir. İşletme, yönetim ve insan kaynakları literatüründe sıkça kullanılan ve farklılaşan nitelikleri tanımlamak üzere geliştirilen yaka tanımlamalarının ilki mavi yaka ile olmuştur. Üretimde buhar gücünün kullanılmaya başlandığı ve günümüzde Birinci olarak adlandırılan Sanayi Devrimi büyük fabrikalarda ve ağırlıklı olarak kas gücü ile çalışanların olduğu bir yapılanmaya sahipti. Bu çalışanlar mavi yakalı olarak adlandırılmıştır. Yaptıkları işin doğası gereği kir, pas, leke göstermeyen mavi tulum giyen bu çalışanlara mavi yakalı denilmiştir.

İşletmecilikteki dönüşümle birlikte büro çalışanı ve yöneticiler gibi profesyonel çalışanlar beyaz yakalı olarak adlandırılmıştır. Bu tanımlamada da giyilen gömleklerin rengi belirleyici olmuştur. ABD’de 1930’lu yıllarda Büyük Bunalım sonrasında çalışma yaşamı sorunları ile bağlantılı olarak beyaz yaka ifadesinin kullanıldığı çalışmalara rastlanmıştır. 1940’lı yıllardan sonra geleneksel beyaz yakalı çalışanlarda bir dönüşüm yaşanmıştır. Hizmet sektörünün gelişimi ile üretimde beyaz yakalı çalışanların payı mavi yakalıları geçmiş ve gelir odaklı yaklaşımlar ortaya çıkmaya başlamıştır.

İkinci Dünya Savaşı sırasında erkek işgücünün cephede olması ve özellikle savaş sanayiinde üretimi durdurmak istememe nedeniyle kadın işgücü bu sektöre yöneltilmiştir. Ancak savaş bitip erkek işgücü kendi işlerinin başına döndüğünde çalışma hayatına girmiş olan kadınların önemli bir kısmı evlerine dönmemiş ve işgücü piyasalarında kalmayı tercih etmiştir (Omay, 2011). Hizmet sektöründe ağırlıklı olarak büro işlerinde çalışmaya başlamışlardır. Genel olarak eğitim, sağlık, havacılık, ev işleri ve ön büro alanlarında hemşire, güzellik uzmanı, hostes olarak çalışanlar pembe yakalı olarak adlandırılmaktadır. İlk ortaya çıkışı kadın işgücü ile anlatılsa da bu mesleklerde çalışan erkek işgücü de pembe yakalı olarak adlandırılmaktadır.

Gri yakalı çalışanlar mavi yakalılardan yüksek, beyaz yakalılardan düşük vasıflara sahip olan, mavi ve beyaz yaka arasındaki iletişimi sağlayan, işin içinde yetişmiş, teknoloji kullanımı konusunda beyaz yakalılar kadar aktif olmayan fakat mavi yakalılardan daha iyi düzeyde iş yapabilen şef, ustabaşı, vardiya amiri gibi unvanlara sahip çalışan grubudur.

Genel olarak bilginin kullanılması ve geliştirilmesine yönelik işlerde çalışanlar bilgi işçisi olarak tanımlanmaktadır. Altın yakalılar olarak da tanımlanan bu çalışan grubu ilk önceleri hizmetler sektörünün belli işlerinde, uçak bileti satıcılığı vs. bilgi işçisi denilmekte iken bugün tanım, beyin gücü ile çalışanları kapsayacak şekilde gelişmiştir. Şu anda geniş bir alanı kapsayan bilgi işçisi tanımlaması; bilgi üreticileri (bilim adamı, araştırmacı, uzman, yazılım mühendisleri, biyoteknoloji mühendisleri gibi) (Reich, 1992) bilgi taşıyıcıları (öğretmenler, kütüphaneciler, profesyonel iletişim işçileri. gibi), bilgi işlemcileri (idari işler ve sekreterlik hizmetleri gibi), ve altyapı personeli (makina operatörleri, bakım personeli gibi) olarak sınıflandırılmaktadır (Bozkurt, 2000, s.125).

Günümüzde tüm dünyada çevre, enerji verimliliği ve yenilenebilir enerji yatırımlarının istihdam üzerindeki etkisinin giderek artması ile birlikte yeşil işler, yeşil meslekler olarak tanımlanan yeşil yakalı çalışan grubunun ortaya çıkmasına neden olmuştur. Yenilenebilir enerji danışmanlığı, yenilenebilir enerji mühendisliği, rüzgâr enerjisi uzmanlığı, rüzgâr enerjisi teknikerliği, karbon satış uzmanlığı, çevre ve enerji hukuku uzmanlığı, organik tarım mühendisliği, ekolojik turizm danışmanlığı, ısı yalıtım uzmanlığı, çevre mühendisliği, ekolojik bina tasarımcılığı, atık su uzmanlığı gibi meslekler yeşil yaka tanımına girmektedir.

Çalışma yaşamındaki değişim ve dönüşümleri, mesleklerin özellikleri ya da işin statüsü gibi farklı değişkenlerle açıklayan yaka tanımlamaları bir çeşit metaforik anlatım olarak oldukça yaygın kullanım alanına sahiptir. Üretimde robotların yer alması çelik yaka, çalışan mahkûmlar turuncu yaka, askeri çalışanlar üniformalarından dolayı kahverengi yaka, bakım hizmetlerinde çalışanlar mor yaka, kamu çalışanları kırmızı yakalı olarak adlandırılmaktadır. Sanatçılar ve zanaatkârlar gibi sabit bir işi olmayanlar ise yakasız olarak adlandırılmaktadır (https://listelist.com/mavi-beyaz-yaka-rengi-nedir/; https://historyofyesterday.com/why-do-we-classify-jobs-by-collar-color-895dfab122d1=).

Bozkurt, V. (2000). Enformasyon toplumu ve Türkiye. Sistem Yayıncılık.

Omay, U. (2011). Yedek işgücü ordusu olarak kadınlar. Çalışma ve Toplum Dergisi, 2011/3, 137-166.

Reich, R. B. (1992). The Brief of the Knowledge Worker. http://distance-ed.bcc.edu/econ/kst/BriefReign/symbanalydef.htm