74. Sendikal Hizmetlerin Arz ve Talep Modelini Etkileyen Unsurlar Nelerdir?

Sendika hizmetlerinin arz ve talep modelinde sendikal hizmetlerin arzı ve talebi kapsamında bir analiz yapılmaktadır. Burada arz ve talep konuları ile ilgili başlıklarda ele aldığımız arz ve talep fonksiyonları ve esneklikler gibi konuların iyi kavranmış olması önemlidir.

Zira sendikal hizmetlerin arz ve talebi bu konular ile yakın ilişki içindedir. Bu kapsamda tanımlanan sendikal hizmetlerin arz fonksiyonu (U_S) sendikal hizmetlerin fiyatı (SHF), sendikal hizmetlerin maliyeti (SHM), sendika amaçları (SA) ve yasal yapıdan (YY) etkilenmektedir. Sendikal hizmetlerin talebi (U_D) ise sendikal hizmetlerin fiyatı (SHF), çalışanların sendika üyeliğinden sağlayacakları net fayda (NF), gelir (G) ve tercihlerin (T) bir fonksiyonudur. Sendikal hizmet fiyatı üyelik için ödenen aidatlar ve sendikal faaliyetlere ayrılan zamanın değeri gibi unsurlardan oluşmaktadır.

Sendikal Hizmet Arz Fonksiyonu (U_s)

Sendikal Hizmet Talep Fonksiyonu (U_d)

biçiminde yazılabilir. Sendikal hizmet arz ve talep eğrilerinin grafiksel gösterimi aşağıda yer almaktadır.

Sendika Hizmetleri Arz ve Talep Eğrileri

Kaynak: Biçerli, (1992) esas alınarak yazar tarafından yeniden çizilmiştir.

Sendika Hizmetleri Arz ve Talep Eğrileri grafiğinin A kısmında sendika emek arz eğrisi, B kısmında ise sendika hizmet talep eğrisi yer almaktadır. Sendika arz ve talebine ilişkin olarak yukarıda verilen arz ve talep fonksiyonları kapsamında ceteris paribus sendikal hizmet fiyatı arttıkça arz edilen sendikal hizmet miktarı artarken talep edilen sendikal hizmet miktarı azalır.

Sendika Hizmetleri Arz ve Talep Eğrileri grafiğinin A kısmında sendikal hizmet fiyatı SHF₁ iken A noktası ile gösterilen SHM₁ kadar sendikal hizmet arz edilirken sendikal hizmet fiyatı SHF₂ olduğunda SHM₂ kadar sendikal hizmet arz edilmektedir (B noktası).

Sendikal hizmet fiyatı ile arz edilen sendikal hizmet miktarı arasında doğru yönlü bir ilişki bulunmaktadır. Sendikal Hizmet Arz ve Talep Eğrilerinde Kaymalar grafiğinin B kısmında ise sendikal hizmet fiyatı SHF₁ iken A noktası ile gösterilen SHM₁ kadar sendikal hizmet talep edilirken sendikal hizmet fiyatı SHF₂ olduğunda SHM₂ kadar sendikal hizmet talep edilmektedir (B noktası).

Sendikal hizmet fiyatı ile talep edilen sendikal hizmet miktarı arasında negatif yönlü bir ilişki bulunmaktadır. Bu noktada arz ve talep konularından da bildiğiniz, arz ve talep eğrisi üzerinde hareket ile arz ve talep miktarlarının değişmesi durumlarına dikkat etmek gerekmektedir.

Grafiksel gösterimde arz ve talep edilen miktarlardaki değişmeler fiyat değişimleri ile açıklanmaktadır.

Tüm diğer şeyler sabitken (ceteris paribus) sendikal hizmetlerin fiyatındaki değişim sendikal hizmet miktarını değiştirir. Talep söz konusu olduğunda fiyat arttığında talep edilen sendikal hizmet miktarı azalırken, talep edilen arz miktarı ise artmaktadır.

Sendikal Hizmet Arz ve Talep Eğrilerinde Kaymalar grafiğinde  arz ve talep miktarlarının değişimi, Sendikal Hizmet Arz ve Talep Dengesi grafiğinde ise arz ve talep kayması durumları diğer bir ifadeyle fiyat dışındaki diğer değişkenlerin değişimi ile ortaya çıkan değişiklikler gösterilmektedir.

Sendikal Hizmet Arz ve Talep Eğrilerinde Kaymalar

Kaynak: Biçerli, (1992) esas alınarak yazar tarafından yeniden çizilmiştir.

Sendikal hizmetlerin arz fonksiyonunda yer alan sendikal hizmetlerin maliyeti organize olma ve hizmet maliyeti olmak üzere iki başlıkta ele alınmaktadır. Organize olma maliyetleri bir çeşit sabit maliyettir. Büro tutulması, dekore edilmesi gibi üye sayısına bağlı olmayan kuruluş için gerekli maliyetlerdir. Hizmet maliyetleri ise iktisattaki değişken maliyetler gibi üye sayısı ile birlikte değişen maliyetlerdir.

Sendikalar en fazla üyeye sahip olmak, üyelerine en yüksek ücret düzeyini sağlamak gibi çeşitli amaçlarla kurulabilirler. Sendika amaçları sendikal hizmet arz eğrisinin eğimini etkilemektedir. Daha fazla üyeye sahip olma amacı taşıyan bir sendika için bu eğri daha yatık olacaktır (Biçerli, 1992, s. 25).

Yasal yapı sendikaların kurulması ve işleyişini düzenleyen kanunlar ile tanımlanmaktadır. Her ülkede ve bir ülkede farklı dönemlerde sendikaların kurulması ve işleyişi ile ilgili yapı farklılaşabilmektedir.

Sendikal hizmet fiyatı dışında kalan bu unsurlar sendikal hizmet arz eğrisini bütünüyle sağa ya da sola kaydırırlar Sendikal Hizmet Arz ve Talep Eğrilerinde Kaymalar grafiğinin A kısmında yer alan S sendika arz eğrisinin ilk durumu gösterdiğini ve SHF₁ fiyatından SHM₁ kadar sendikal hizmet arz edildiğini varsayalım. Sendika aidatları değişmezken sendikal hizmet sunma ile ilgili maliyetlerin azalması sendika hizmet arz eğrisini S’’ haline getirecektir. Sunulan sendikal hizmet miktarında artışa yol açan bu gelişme, maliyetler arttığında eğrinin S’ konumuna gelmesi yani arz azalışı ile sonuçlanacaktır.

Sendikal hizmetlerin talep fonksiyonunda yer alan sendika üyeliğinin net faydasıifadesi bize sendika üyesi olmanın fayda ve maliyetleri olduğunu ifade etmektedir. Sendika üyesi olan çalışanların pazarlık gücü artabilir, bu sayede daha adil bir ücret yapısı oluşabilir, çalışanlar iş ve gelir güvenliğine sahip olabilirler. Ayrıca sendikalar işyerinde kamusal malların oluşmasına neden olabilir. Tüketimden dışlanamazlık ve bölünmezlik özelliklerine sahip olan kamusal mallar çalışanların bireysel olarak sahip olamayacağı mallardır. Çalışma ortamının ses yalıtımı, iklimlendirme gibi özelliklerinin değiştirilmesi bu konuda örnek olarak verilebilir. Sendikal kazanımlarla elde edilmiş bu çalışma ortamından sendika üyesi olsun olmasın bütün çalışanlar yararlanabilmektedir.

Net fayda ifadesinin işaret ettiği diğer bir yön ise maliyetlerdir. Sendika üyesi olmanın ödenen aidat dışında diğer bir ifadeyle parasal maliyet dışında grev maliyeti, bireyselliğin ve iş esnekliğinin kaybı, işveren tarafından cezalandırılma korkusu gibi maliyetleri de bulunmaktadır. Çalışanlar fayda maliyetleri dikkate alarak net faydayı yüksek bulduklarında sendika üyesi olmaya karar verirler.

Gelir sendika hizmet talebini etkileyen diğer bir unsurdur. Bu noktada talebin gelir esnekliği konusu hatırlanmalıdır. Talebin gelir esnekliği malların normal mal ya da düşük mal olması özellikleri ile anlattırılmıştı. Burada da sendika üyesi olmayı planlayan çalışların sendika hizmetlerini ne tür bir mal gibi değerlendirdiği bilinmelidir. Eğer normal bir mal gibi değerlendirilirse geliri artan çalışan sendika üyesi olmayı talep edecek, ya da (düşük) fakir mal gibi değerlendirilirse geliri artan çalışan sendika üyeliğini tercih etmeyecektir.

Çalışanların sendika üyeliği ile ilgili tercihleri sendikal hizmet talebini etkileyen son değişkendir. Tercihler çalışılan işin zorluğuna, firma özelliklerine, yaş ve eğitim düzeyine, toplumsal cinsiyet rollerine göre farklılaşabilmektedir (Biçerli, 2011, ss. 309-322).

Sendikal Hizmet Arz ve Talep Dengesi

Kaynak Biçerli 2011, s. 322

Sendikal hizmetler arz ve talep eğrilerinin kesişme noktasında denge yani belli bir sendikal hizmet fiyatından (sendika aidatı) sendikal hizmet miktarı ile ifade edilen sendikalı işçi sayısı belirlenmektedir. Mal ve hizmet piyasalarındaki arz ve talep dengesine benzer bir modelle ortaya konmuş olan bu denge noktası konunun Neo-klasik teori bakımından nettir. Ancak sendikalar asıl varlık nedenleri de göz önünde bulundurulduğunda piyasada belli mal ve hizmetlere yönelik arz ve talep dengeleri gibi dengeye gelmeyen politik kurumlardır. İzleyen sorudan da görülebileceği gibi sendikaların ekonomik amaçlarının analizinde bu Neo-klasik yaklaşımı benimseyen modeller olduğu gibi sendikaların ekonomik ortamda politik roller üstlenen yapılar olduğunu kabul eden yaklaşımlar da bulunmaktadır.

Biçerli, Kemal M. (2011). Çalışma Ekonomisi, Beta: İstanbul.