54. Bir Beşerî Sermaye Yatırımı Olan Eğitimin Mikro Getirisini Hesaplamaya Yönelik Yaklaşımlar Nelerdir?

Soru 53 kapsamında ekonometrik yöntem ve yatırım yaklaşımı kısaca ele alınmıştı. Bu başlık altında eğitimin getirilerinin mikro ekonomik anlamda analizi ile ilgili bilgiler yer almaktadır. Eğitimin makro getirisi genelde eğitim harcamalarının ekonomik büyüme sürecindeki rolü ile ilgiliyken; eğitimin mikro boyutu belli eğitim düzeylerinin veya mesleklerin getirisinin hesaplanmasına yöneliktir (Türkmen, 2002, ss. 28-29).

Eğitimin Mikro Getirisini Hesaplama Yöntemleri

Kaynak: Şıklar, vd. 2010; Küçük, 2005, s. 69; Yamaç, 2010, s. 90; Tunç, 1998, s. 91 kaynaklarından yararlanılarak hazırlanmıştır.

Eğitimin Mikro Getirisini Hesaplama Yöntemleri tablosunda görüldüğü üzere eğitim getirisini hesaplamak için Kısa Yol Yöntemi, Kazanç Fonksiyonu ya da diğer adı ile Mincer yöntemi, Fayda-Maliyet Analizi yöntemleri kullanılmaktadır. Fayda-Maliyet Analizi yaygın olarak kullanılan yöntemlerden biridir. Kendi içinde Net Bugünkü Değer Yöntemi ve İş Getiri Oranı Yöntemi olarak ikiye ayrılan Fayda-Maliyet Analizi maliyetlerinin bugün ödemesine karşın, getirilerinin gelecekte ortaya çıkması düşüncesine dayalı olarak eğitimin daha geniş bir ifade ile beşerî sermaye yatırımlarının getirilerinin hesaplanmasında kullanılmaktadır.

OECD getiri oranı yerine yatırımcı bir yaklaşım olarak kabul edilen net bugünkü değer, yatırımların iktisadi ömürleri süresince meydana getirdikleri fayda ve maliyetlerin bugünkü değeridir. Bir yatırımın bugünkü değerini bulmak için, yatırımın ileride sağlayacağı gelirlerin toplamının cari faiz oranı ile ıskontoya tabi tutulması gerekmektedir. Bunun nedeni, toplumların ya da bireylerin mevcut fayda ve maliyetlere gelecekteki fayda ve maliyetlerden daha çok önem vermeleridir. Net bugünkü değer, toplam faydanın bugünkü değerinden toplam maliyetin bugünkü değeri çıkartılarak hesaplanabilmektedir.

Eğitimin Kazanç ve Maliyetleri grafiğinde lise mezunu ve üniversite mezunu olma durumları karşılaştırılmaktadır. 18-22 yaş arası gösterilen süre eğitim alma süresini göstermektedir. Bu sürede üniversite eğitimi almanın doğrudan ve dolaylı maliyetleri söz konusudur.

Üniversite eğitimi almanın toplam maliyetleri doğrudan maliyetler, fırsat maliyetleri ve psikolojik maliyetlerden oluşmaktadır. Grafiksel gösterimde doğrudan maliyetler ve fırsat maliyetleri yer almaktadır. Önemli bir maliyet unsuru olmakla birlikte psikolojik maliyetler bu analizde dikkate alınmamaktadır.

Grafikte düşey eksende kazanç ve maliyetler, yatay eksende ise yıllar yer almaktadır. Düşey eksen eğitime yapılan maliyetler ve eğitimden elde edilen kazançları göstermektedir. Üniversite ve ortaöğretim mezunu olma durumlarını gösteren iki yaş-kazanç profili bulunmaktadır. Kimi kaynaklarda yaş-gelir profili olarak da ifade edilen yaş kazanç profilleri eğitim sonrası çalışma yaşamına giren iki farklı okul mezunu bireyin 42 yıl işgücü piyasasında kaldıktan sonra 65 yaşında emekli olmaları durumunda elde edecekleri kazançları göstermektedir. Yaş-kazanç profillerinin grafiksel gösterimi bize üniversite mezunu olmanın, ortaöğretim mezunu olmaya göre daha fazla maliyetli olduğunu ancak buna rağmen okul biter bitmez işe girilip ortaöğretim mezunlarının üzerinde bir yaş-profiline sahip olunduğunu göstermektedir.

Grafikte maliyetler olarak verilen alan (+) ve (-) bölgelerde yer alan kısımları dikkate alınarak doğrudan maliyetler ve fırsat maliyeti olarak iki kısımdan oluşmaktadır. Doğrudan maliyetler eğitim için harcanan para anlamında kitap, kırtasiye, okul harcı vb. kalemleri kapsamaktadır. Fırsat maliyeti ise iktisatta alternatif maliyet ya da dolaylı maliyet olarak da tanımlanan vazgeçilen seçeneğin değeridir. Grafiğe göre üniversite eğitimi almanın fırsat maliyeti ortaöğretim mezunu olarak işe girmiş olup kazanılan ücret gelirinden vazgeçmiş olma durumunu ifade etmektedir.

Kaynak: Psacharopoulos, 1995, s. 3’ten akt. Şıklar vd. 2010, s. 50.

Eğitimin Kazanç ve Maliyetleri

BST’ne göre kendi içinde tutarlı ve mantıklı olan bu açıklamaların konuyu teorik açıdan ele aldığı dikkatlerden kaçmamalıdır. Günümüzde mezunların aldıkları ücretler ve yaş-kazanç profilleri ile ilgili olarak bu teori ile uyumlu olmayan pek çok örnek bulunmaktadır. BST eğitim ve kazanç ilişkisini belli genelleme ve varsayımlarla açıklayan bir çerçeve sunmaktadır ancak farklı çevrelerden eleştiriler de almış ve almaya devam etmektedir.

Bu eleştiriler;

• İşverenin çalışanı işe almak için katlanması gereken maliyetleri azaltmak üzere belli alanlardan ve eğitim kademelerinden mezun olanları belli bir beşerî sermaye donanımına sahip varsayarak işe almayı tercih ettiğini savunan Eleme Yaklaşımı,
• Beşerî sermaye birikiminin bireysel olmaktan daha çok toplumsal bir süreç olduğunu ve kazançlar arasındaki farklılıkların işgücü piyasalarının katmanlı yapısından kaynaklandığını savunan Kurumcu İktisat: Katmanlı İşgücü Piyasaları yaklaşımı,
• Toplumsal cinsiyet, patriyarka (ataerki), erkek egemen ideoloji/sistem, yeniden üretim, hiyerarşik ikilikler (özel alan/kamusal alan gibi) ve cinsiyete dayalı işbölümü gibi nedeniyle eğitimde fırsat eşitliğinin gerçekleşmediği ve buna bağlı olarak kazanç farklılıklarının (diğer pek çok eşitsizliğin yanı sıra) ortaya çıktığı görüşünü savunan Feminist teori,
• Genç insanların eğitim talebinin ve melek seçiminin; bireysel, özgür, rasyonel seçimler olarak değil sınıfsal konumlarına göre şekillendiğini savunan Radikal-Marksist Görüş.

BST’ne getirilen belli başlı eleştirilerdir (Özkaplan, 2014, ss. 116-120).

Küçük G. (2005). Eğitim Yatırımlarının Bireysel ve Sosyal Getirisi: Türkiye’de Çalışan Kadınlar Örneğine Bir Araştırma, Marmara Üniversitesi, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.

Özkaplan, N. (2014). Eğitim ekonomisi. İçinde N. Gündoğan & M. K. Biçerli, (Eds.). Çalışma ekonomisi (ss. 104-131).  Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayınları.

Şıklar, E., Özgüler, V., Alptekin, N., Özsoy, C., Sürmeli, A., Coşgun, D., & Acar, E. (2010). Anadolu Üniversitesinin sosyal bilimler alanında örgün eğitim veren fakülte mezunlarının mevcut istihdam durumunun araştırılması. [BAP Proje 090616]. Eskişehir Anadolu Üniversitesi.

Tunç, M. (1998). Kalkınmada İnsan Sermayesi: “İç Getiri Oranı Yaklaşımı ve Türkiye Uygulaması, DEÜ İIBF Dergisi, 13(1), 83-106.

Türkmen, F. (2002). Eğitimin Ekonomik ve Sosyal Faydaları Türkiye’de Eğitim Ekonomik Büyüme İlişkisinin Araştırılması, DPT Yayın No: 2655, Ankara: DPT.

Yamaç, K. (2010). Eğitimin bireysel getirisi üzerine. İktisat ve Toplum Dergisi, 1(1), 90-96.