42. Uzun Dönemde Emek Talebi Nasıl Belirlenir?

Uzun dönem sabit üretim faktörünün olmadığı, firmanın bütün üretim faktörlerini değiştirebildiği, yeni makineler satın aldığı, yeni binalar inşa edebildiği zaman dilimini göstermektedir. Uzun dönemde firma hem emek hem de sermaye miktarını değiştirebilmektedir. Uzun dönemde bir firma emek ve sermaye faktörlerini birbiri yerine kullanırken kullandığı teknolojinin kendisine sunduğu fırsatlar ya da sınırlılıklar çerçevesinde karar vermek durumunda kalmaktadır. Aynı zamanda emek ve sermayenin nispi fiyatları da etkili olmaktadır. Herhangi bir malı üretirken, teknolojik olarak faktörleri birbiri yerine kullanmak mümkünse, kullanılabilecek faktör miktarları ile ilgili olarak genellikle birden fazla seçenek söz konusu olabilmektedir. Firmanın kullanabileceği farklı emek ve sermaye kombinasyonları Eş Ürün Eğrileri yardımıyla, sahip olduğu üretim bütçesi ile alabileceği emek ve sermaye kombinasyonları da Eş Maliyet Doğruları ile gösterilmektedir.

Eş-ürün eğrileri, emek arzı başlığında anlatılan farksızlık eğrileri ile benzer özelliklere sahiptir. Eş-ürün eğrileri aynı miktar malın üretilebileceği farklı faktör bileşimlerini göstermektedir. Q1, Q2 ve Q3 eş-ürün eğrileri paftasını göstermektedir. Eş-ürün eğrileri;

• Negatif eğimli,
• Orijinden bakıldığında dış bükey,
• Orijinden uzaklaştıkça daha yüksek üretim düzeyini gösterir,
• Eş-ürün eğrileri kesişmezler.

Eş-ürün eğrisi boyunca aşağıya doğru inildikçe sermayede meydana gelen aynı miktardaki azalma daha fazla emek faktörü ile ikame edilmek zorunda kalmaktadır. Bu durum Azalan Marjinal Teknik İkame Oranı olarak adlandırılmaktadır.

Eş Ürün Eğrileri Seti

Kaynak: Türkay, 1989, s. 92.

Eşürün Eğrileri Seti grafiğinde verilen eş-ürün eğrilerinden Q₁’e göre firma açısından a noktasında 10 birim sermaye ve 20 birim emek ile b noktasında 6 birim sermaye ve 30 birim emekle ya da c noktasındaki 4 birim sermaye ve 40 birim emek ile Q₁ kadar üretim yapılabilmektedir. Her üç emek sermaye kombinasyonu da aynı üretim düzeyini vermektedir.

Eş-ürün eğrilerinin eğimi (kavislik derecesi) faktörler arası ikame imkânları ile de yakından ilgilidir.

Eş-ürün eğrisinin dışbükeylik derecesi arttıkça ikame güçleşmektedir. İkamenin güçlük ya da kolaylık durumu esneklik ile ifade edilmektedir. Eş-ürün eğrisi üzerinde hareket faktörler arasındaki oranı değiştirdiği gibi Marjinal Teknik İkame Oranını da değiştirmektedir.

Bu değişmelerin nispi büyüklüleri birbirine oranlandığında “ikame esnekliği katsayısı” elde edilmektedir (Türkay, 1989, s. 97).

Faktörler Arası İkame ile İlgili Farklı Durumlar

Kaynak: Türkay, 1989, s. 97.

Faktörler Arası İkame ile İlgili Farklı Durumlar grafiğinin A kısmında faktörler arasında ikame yoktur, üretimin belli bir teknik katsayısı vardır. 1 birim sermaye 2 birim emek gibi, Grafiğin B kısmında ise emek ve sermaye faktörleri birbirlerini tam olarak ikame edebilmektedirler.

Üretimde kullanılan emek ve sermaye mallarının miktarları arttırıldığında üretim de artar ancak bu artışın faktörlerdeki artışa eşit olması ölçeğe sabit getiri, faktörlerdeki artıştan az olması ölçeğe azalan getiri ve faktörlerdeki artıştan fazla olması da ölçeğe artan getiri olarak adlandırılmaktadır.

Eş-maliyet doğruları, Uzun dönemde faaliyette bulunan bir firma emek ve sermaye kullanarak yapacağı üretim için bu faktörlerin fiyatlarının da ne olduğunu değerlendirme aşamasında kullanılmaktadır. Elindeki üretim bütçesi ile hangi faktörden kaç birim alacağı Eş-Maliyet Doğruları ile gösterilmektedir. Eş-maliyet doğruları veri faktör fiyatlarında firmanın belirli bir miktar para ile satın alabileceği farklı sermaye/emek kombinasyonlarını göstermektedir (Biçerli, 2011, s. 106).

Emek arzı konusundaki bütçe kısıtı gibi eş-maliyet doğruları da belli özelliklere sahiptir. Bu özellikler;

• Negatif eğimli,
• Eğimi sabit ve faktör fiyatlarının birbirine oranına (w/r) eşit,
• Üretim bütçesindeki değişiklikler eş-maliyet doğruları ile gösterilebilir,
• Faktör fiyatlarındaki değişiklikler eş-maliyet doğruları ile gösterilebilir.

Eş-Maliyet Eğrisi

Kaynak: Biçerli, 2011, s. 120.

Firmanın üretim bütçesi E, sermaye ekipmanının birini başına düşen bir dönemlik satın alma/kiralama bedeli r ve ücret w ile gösterilmektedir. Tüm üretim bütçesi ile sermaye malı alan firma E/r noktasında ya da tüm üretim bütçesi ile emek faktörü istihdam eden firma da E/w noktasında olacaktır.

Farklı Eğimdeki Eş-Maliyet Eğrileri

Kaynak: Teorik anlatımlara uygun olarak yazar tarafından çizilmiştir

Farklı Eğimdeki Eş-Maliyet Eğrileri grafiğinin A kısmında başlangıçta X ve Z ile gösterilen Eş-maliyet eğrisi söz konusu iken ücretlerde bir azalma meydana geldiğini varsayalım. Bu durumda firma E üretim bütçesi ile daha fazla emek istihdam etme imkânına sahip olabileceğinden yeni Eş-maliyet eğrisi X ve Y noktaları ile gösterilen yeni Eş-maliyet eğrisi olacaktır.

Grafiğin B kısmında ise sermaye kiralama/satın alma bedeli olan r artmış ve firma E üretim bütçesi ile eskisine nazaran daha az sermaye malı alabildiği için Eş-maliyet eğrisi TR biçimine dönüşmüştür.

Uzun dönemde ne kadar mal ve hizmet üreteceğine karar veren firma bunu mümkün olan en az maliyetle gerçekleştirmek istemektedir. Eş-ürün eğrisi ile Eş-maliyet doğrusunun teğet olduğu nokra denge istihdam düzeyidir.

Farklı Eğimdeki Eş-Maliyet Eğrileri grafiğinde görüldüğü üzere Eş-ürün eğrisi ile Eş-maliyet doğrusunun teğet olduğu A noktası denge istihdam düzeyini gösteren bir noktadır. Firma uzun dönemde mümkün olan en az maliyetle üretimini gerçekleştirmek istediğinden A noktası bir denge noktasıdır.

Eş-ürün Eğrisi ile Eş-maliyet Doğrusunun Teğet Olduğu Uzun Dönemde Denge İstihdam Düzeyi

Kaynak: Biçerli, 2011, s. 122; Türkay, 1989, s.  103

Firma uzun dönemde Q₁ kadar üretimi, K₁ kadar sermaye ve L₁ kadar emek kullanarak A noktasında gerçekleştirmektedir. A noktası Marjinal Teknik İkame Oranı (MRTS) ile faktör fiyatlarının birbirine oranı w/r eşitliğinin sağlandığı noktadır.

Uzun dönemde üretim yapan bir firmanın hem emek hem de sermaye faktörlerini değiştirebilmesi bu faktörlerin göreli fiyatlarının dikkate alınmasına neden olmaktadır. Emek faktörünün fiyatlarında (ücrette) bir değişme olması durumunda kullanılan sermaye malı miktarında da bir değişiklik olabilecektir. Sermayenin maliyeti değişmezken ücrette yaşanan artış karşısında firma ilk aşamada daha az emek faktörü kullanarak durumunu dengelemeye çalışır (kısa dönem) ancak daha sonra emek yerine sermaye kullanarak (uzun dönemde) dengeye gelir. İlk aşamada istihdamın daralmasına neden olan bir etki ölçek etkisi, ücret artışı nedeniyle kendisi için daha pahalı hale gelen emek faktörü yerine sermaye faktörü kullanması ise ikame etkisi olarak adlandırılmaktadır. Ölçek ve ikame etkilerinin kısa ve uzun dönem talep eğrileri bakımından ortaya çıkardığı en önemli sonuç eğrilerin eğimleri ile ilgilidir. Ölçek etkisi nedeniyle kısa dönem emek talep eğrisi daha katı (az esnek/inelastik) olurken uzun dönemde emeği sermaye ile ikame edebilmek mümkün olduğundan uzun dönem emek talep eğrisi daha esnek (elastik) olmaktadır (Biçerli, 2011, s. 129).

Biçerli, M. K. (2011). Çalışma ekonomisi. (6. Baskı). Beta Yayınları.

Türkay, O. (1989). Mikro İktisat Teorisi. Turhan Kitapevi.