8. Farklı Ekonomik Sistemler Nelerdir?

Genel olarak kapitalizm, sosyalizm ve karma ekonomi düzeni olmak üzere üç farklı ekonomik sistemden söz edilmektedir.

Kapitalist düşünce üç felsefi temele dayanmaktadır. Bunlar, liberalizm, bireycilik ve haz-elem felsefesidir. Liberalizm insanların istedikleri gibi hareket etmeleri ve ekonomik açıdan tam bir özgürlüğe sahip olmaları gerektiğine olan inancı açıklamaktadır. İnsanların ancak bu şekilde verimli olacağını savunan bu inanç daha sonra bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinler (laissez fair – laissez passer)ifadesi ile kapitalist düşüncenin önemli ilkelerinden birini açıklayan bir slogan haline gelmiştir (Üstünel, 1988, s. 73). Bireycilik toplumda yaşayan her bireyin kendi çıkarı için çalışmasının toplum yararına olacağı inancını ifade etmektedir. İnsanların elemden kaçması ve hazza yönelmesi durumu belli olaylar karşısında yetersiz kalsa da kapitalizmin üçüncü temel ilkesidir. Kapitalist sistem savunucuları bu üç temel ilkenin özel mülkiyet hakkı ve sözleşme serbestisi ile piyasa mekanizmasıve fiyatlar sistemi olmak üzere iki temele dayalı bir kurumsal yapısı olması gerektiğini düşünmektedirler (Üstünel, 1988, s. 73).

Sosyalist düşünce sistemine göre insanların mutlu olması toplumun gelişmesi kapitalist sistemde ancak mutlu bir azınlık için mümkündür. Kapitalist düzeni benimseyen toplumlarda işsizlik, yoksulluk ve teknolojik gelişmelerle bağlantılı sorunlar sistemsel olarak ortaya çıkmaktadır. Bu sistemde üretim araçları üzerinde kolektif mülkiyet düzeni sağlanması amacı bulunmaktadır. Sosyalizmin temel inançları; kendi kaderine hâkim olma isteği, toplumcu düşünce ve hizmet-refah isteğidir. İnsanların kendilerine hâkim olma isteği liberalizm ile taban tabana zıttır. Toplumcu düşünce bireyciliğin karşıtıdır. İnsanların sadece kendi çıkarları için değil toplumun refahı içinde çalışmak istemeleri de hizmet ve refah isteğidir. Sosyalist sistem savunucuları üretim araçlarında kolektif mülkiyet ile merkezi planlama ve devlet otoritesi olmak üzere iki temele dayalı bir kurumsal yapı olması gerektiğini düşünmektedirler (Üstünel, 1988, s. 77).

Günümüzde genel düşünce bir toplumda ekonomik faaliyetlerin karma ekonomi düzeni biçiminde organize edilmesidir. Karma düzeni benimseyenler özgür yaşama arzusu, birey-toplum ilişkileri ile sosyal güvenlik içinde çalışma isteği olmak üzere üç temel ilkeye inanmaktadırlar (Üstünel, 1988, s. 80). Bu düşüncede bireylere yetenekleri ölçüsünde fırsat eşitliği sağlanması, birey ve toplum çıkarları çatıştığında toplum çıkarlarının ön plana alınması, üretim araçları üzerindeki mülkiyet hakkının tanınması ancak toplum yararının gerektirdiği ölçüde sınırlamalar yapılabilmesi savunulmaktadır. Karma ekonomi sistemini savunanlar; sınırlandırılmış ve yaygın mülkiyet ile demokratik planlama ve sosyal devlet düzeni olmak üzere iki temele dayalı bir kurumsal yapı olması gerektiğini düşünmektedirler (Üstünel, 1988, s. 81-82). Karma ekonomi düzeninde piyasa ekonomisi geçerli olmakla birlikte sorunların çözümü noktasında devletin rol alması söz konusu olmaktadır.

Üstünel, B. (1988). Ekonominin temelleri. Ankara.