10. Kapitalist Bir Ekonomide Üretimin Örgütlenişi Nasıldır?

İnsanlık tarihinde çok önemli olan ateşin bulunuşu, tekerleğin icadı gibi yenilikler kadar önemli olan bir icat mal ve hizmet alışverişidir. Piyasanın ortaya çıkışı ile bu mübadele toplumsal düzeni derinden etkilemiş, insanlar günlük yaşamlarını sürdürebilmek için gerekli olan mal ve hizmetleri piyasalarda gerçekleşen bu mübadele sistemi sayesinde karşılayabilir duruma gelmişlerdir. Günümüzde pek az insan kendi ihtiyaçlarını kendi üretimi ile karşılayabilecek bir durumdadır (Savaş, 2000, s. 3).

Bu mübadele sürecinin işleyişi sırasında insanlar kendi işlerini yapar, diğer bir ifadeyle işbölümü ve uzmanlaşma gibi üretim ve tüketim gibi birbiriyle bağlantılı ilişkiler ortaya çıkar. Üretim ve tüketim kararlarının farklı kişiler tarafından alınıyor olması bu mübadele sürecinin bir sonucudur ve aradaki bağ piyasa aracılığıyla kurulmaktadır (Savaş, 2000, s. 4). Mübadelenin gerçekleştiği yer olarak piyasanın ortaya çıkışı kadar önemli bir diğer gelişme de paranın ortaya çıkmasıdır. Mal ve hizmetler fiyat adı verilen değiştirilme ölçüsüyle mübadeleye konu olmaktadır. Fiyat mal ve hizmetlerin birbiriyle değişim oranıdır. Kapitalist ekonomilerde fiyatlar piyasadaki arz ve talep koşullarına göre belirlenmektedir (Savaş, 2000, s. 7).

Ekonomilerde farklı üretim faktörleri tarım, sanayi ve hizmetler sektörlerinde faaliyet gösteren firmalar aracılığıyla üretim gerçekleştirilmektedir. Bu firmalar;

• Ürettikleri mala göre; ara malı üreten işletmeler ve tüketim malı üreten işletmeler,[1]
• Büyüklüklerine göre; küçük işletmeler, orta işletmeler ve büyük işletmeler,
• Hukuksal yapılarına göre; “kamu” işletmeleri (İktisadi Devlet Teşekkülleri ve Kamu iktisadi Kurumları) ve özel işletmeler; (Şirketler; şahıs şirketleri ve sermaye şirketleri ile özel kişi işletmeleri) olarak sınıflandırılmaktadır (Gürler, 2011, s. 28).

İşletmelerin Çeşitli Yönlerden Sınıflandırılması

Kaynak: Gürler, 2011, s. 28

Farklı büyüklüklerdeki firmalar tarafından yürütülen üretim faaliyetleri çeşitlenmeye başladıkça karmaşıklaşan yapının sınıflandırılması gereği ortaya çıkmıştır.

Gürler, A. Z. (2011). Genel ekonomi (Güncellenmiş 3. Basım). Nobel Yayın.

Savaş, V. F. (2000). Piyasa ekonomisi ve devlet. Liberte Yayınları.

Schumacher, E. F. (2015). Küçük güzeldir, önceliği insana veren bir ekonomi anlayışı (Ç. O. Deniztekin, Çev.). İstanbul: Varlık Yayınları [Özgün Eser 1973 tarihlidir].

[1] Mallar bir başka sınıflamaya göre; birincil ve ikincil mallar olarak ayrılmaktadır. Birincil mallar yenilenebilir ve yenilenemez mallar, ikincil mallar ise mamul mallar ve hizmetler olmak üzere kendi içlerinde ikiye ayrılmaktadır (Schumacher, 2015, s. 37).