16. Çalışma Kavramı Nasıl Tanımlanır?

Çalışma, iş, emek ve çalışma yaşamı kavramları insanlık tarihi kadar eski, günlük yaşantımızda her an kullandığımız kavramlardır. Kapitalist toplumdaki çalışma ile antik dünyadaki çalışma farklıdır. Kapitalist dünyada çalışma kamusal alanda gerçekleştirilirken antik dünyada özel alana hapsedilmiştir. Çağdaş anlamda çalışma fikri sanayi kapitalizmiyle birlikte ortaya çıkmıştır (Gorz, 2007, s. 31). Düzenli çalışma 19. yüzyıl sonlarında başlamıştır. Kayıtlı bilgilere göre Frederick Winslow Taylor, sistematik bir çalışma yapan ve iş kavramını tanımlayan ilk kişidir (Drucker, 1994’ten aktaran Aytaç ve Keser, 2017, s. 3). Günümüzde eğitim masraflarını karşılamaktan, aile sorumluluklarına ve hatta bir hayat arkadaşı seçmeye kadar pek çok konudaki toplumsal faaliyet çalışma kavramını içermektedir. Çalışmak ve yaşamak iç içe geçmiş kavramlar olmuştur (Fleming, 2017, s. 8).

Çalışma, mal ve hizmet üretmek, bir sonuç ortaya koymak için harcanan emek, yapılan iş, yaratılan eser olarak tanımlanmaktadır (Seyidoğlu, 1992: 121). İnsanı hayvanlar âleminden ayıran şey, insanın kendi eliyle yaptığı iş aletlerinin yardımıyla gösterdiği toplumsal çalışma etkinliğidir (Zubritski, Mitropolski & Kerov, 2011, s. 14).

Çalışma her zaman toplumsal bir olgudur. Tek başına bir bireyin çabaları, tüm topluluk yaşamının ayrılmaz bir parçasını oluşturmuştur. Topluluk üyelerinin çalışmak için bir araya gelmesi, bireyin düşüncesinde ve bilincinde, kendisini toplulukla aynı ve bir tutmaya, topluluğun gereksinmelerine boyun eğmeye ve kendisini yalnızca topluluğun bir üyesi saymaya götürüyordu. Toplumun yaşam düzeyi ve evrimi, maddi malların üretimiyle belirlenmektedir. Bu üretim, hiçbir zaman duraklayıcı değildir, durmadan genişler, yetkinleşir. İnsanların yaşamlarını sürdürmek için durmaksızın her zaman artan miktarda maddi mallar üretmeleri gerekmektedir. Maddi malları üretmek için, emek nesnelerine, yani insanın değiştirdiği maddelere, sonra emek araçlarına ya da bir başka deyişle iş aletlerine sahip olmak gerekmektedir (Zubritski, Mitropolski & Kerov, 2011, s.  22).

İş, Türkçe’de çeşitli anlamlarda kullanılmaktadır. Bir sonuç elde etmek, mal ve hizmet üretmek için yapılan çalışmalar (İngilizce’si work), bir üretim tesisi, endüstri ve ülke genelinde çalışma hacmi (İngilizce’si employment), sanayi ticaret, tarım ve hizmetler gibi alanlarda yürütülen faaliyetler (İngilizce’si business), geçim sağlamak için herhangi bir alanda yapılan çalışma, meslek (İngilizce’si profession) olarak tanımlanmaktadır. Ayrıca günlük yaşamı sürdürürken yapılan her türlü çalışma, yarar, çıkar (benefit) iş tanımı kapsamındadır (Seyidoğlu, 1992, s. 410). İnsanın varlığını gerçekleştirmesinin, hissetmesinin en temel yollarından biri olan üretme etkinliği günümüzde iş sözcüğü ile tanımlanmaktadır. Lafargue’ye göre “iş artık proletarya için tek yaşama olanağı haline geldiği için her şeyin etrafında döndüğü dünya çapında yaygın ve önemli bir faaliyete dönüşmüştür” (2015).

İnsan çalışan bir canlı türüdür. İnsanın doğa ile ilişkisi sadece doğanın verdiği meyveleri toplayıp tüketmek değil, bunları daha faydalı hale getirmek için işlemektir. Çalışma insan yaşamının yaratıcı yanıdır. Kapitalist toplumda iş, kuruluş amaçları çalışanların kendi kullanımları için basit üretim yapmaları hedefinden çok uzak kurumlar içinde örgütlenmiştir. Kapitalist işletmenin temel amacı artık-değer elde etmektir. Kapitalist bir toplumda yaşamını sürdürmek için çalışan herkes sermayenin de amaçlarını yerine getirmek için çalışıyor demektir. Bu düzen içinde bireyler ancak işletmenin devamı için gereken artı-değeri yarattıktan sonra temel gereksinimlerini karşılayacak payı alabilirler (Ergil, 1975).

Bir ülkede ücretli istihdam edilenlerin işteki durumları ile o ülkenin kalkınma düzeyi yakından ilgilidir. Ücretli istihdamın toplam istihdam içindeki payı ile ekonomik büyüme ve gelişmenin aynı yönde hareket etmesi beklenir (Özerkek, 2014, s. 1). Çalışma evde ve ev dışında, ücretli ya da ücretsiz olabilmektedir.

Çalışmanın Türleri

Kaynak: Budd, 2011, s. 18.

Tablo 3’te görüldüğü gibi gönüllülük esasına dayanan faaliyetler de çalışmadır. Gönüllü olarak yapılan faaliyetlerde işin parasal karşılığı olmasa da kişiye içsel tatmin sağladığı gibi aynı zamanda sosyal fayda yaratımına da katkıda bulunmaktadır. Benzer şekilde amme hizmetleri de işi yapan kişiye parasal bir ödeme yapılmamasına rağmen sosyal fayda yönü ağır basan kamuya yararlı faaliyetlerdir. Bu kapsamda yapılan işler ücretli istihdam ilişkisinde yapılanlara benzer özelliklerde olsa da içsel tatmin ve sosyal fayda yönü nedeniyle tercih edilmektedirler (Budd, 2011, s. 18).

Hane tabanlı ziraat, aile işletmesi ve eve iş verme sistemi gibi sistemler evde ücretli çalışma kapsamı içinde yer almaktadır. Ev dışında yürütülen ücretli ve maaşlı işler, geçici çalışma ve kendi hesabına çalışma ise ücretli işler kategorisine girmektedir. Ücretli çalışma biçimleri eve iş verme sisteminde olduğu gibi ağırlıklı olarak feodal sistemde bulunan ama günümüzde de geçerli olabilen bir çalışma türü iken ücretli ve maaşlı çalışma Sanayi Devrimi sonrasında ortaya çıkan işçi sınıfına has bir eylemdir.

Günümüzde çalışma kavramı yaygın olarak Uluslararası İşteki Durum Sınıflamasına (ICSE-1993) kapsamında ele alınan kavramlara göre analiz edilmektedir. Bu sınıflamada istihdam edilenler işteki durumlarına göre altı kategoride sınıflandırılmaktadır. Bunlar; ücretli çalışanlar, işverenler, kendi hesabına çalışanlar, üretici kooperatifi üyeleri, ücretsiz aile işçileri ve durumlarına göre sınıflandırılamayan statüde çalışanlardır. ICSE-1993’teki bu gruplar, ücretli çalışan işçiler ve kendi hesabına çalışılanlar arasındaki ayrım esas alınarak tanımlanmaktadır. İlk grupta yer alan ücretli çalışanlar ücretli istihdamı oluştururken, diğer beş kategori ise toplu olarak kendi hesabına çalışanlar olarak adlandırılmaktadır (https://www.ilo.org/public/libdoc/ ilo /1992/ 92B09_295_en gl.pdf).

TÜİK istihdam edilen ve daha önce bir işte çalışmış olanları, ICSE-1993 sınıflamasına göre sınıflandırmakta ve yayımlanmaktadır. Bu kategoriler; ücretli ve maaşlı çalışanlar, işverenler, kendi hesabına çalışanlar ve ücretsiz aile işçileridir. Yaygın sınıflandırma kapsamında yer alan üretici kooperatifi üyeleri ile durumlarına göre sınıflandırılamayanlar kategorileri TÜİK tarafından verileri yayımlanan kategoriler değildir.

Ücretli çalışma günümüzde en yaygın istihdam biçimidir. Ücretliler toplumu “kapitalizmin bugüne kadarki en son uğrağı olarak da kabul edilmektedir” (Castel, 1984’ten aktaran Özatalay, 134). Castel’e göre ücretliler toplumunun ortaya çıkışı ve zaman içinde geçirdiği değişim ve dönüşümler incelenmeye değer konular olup sosyal sorunların temelinde yer almaktadır (Castel, 2017). Gelişmiş ülkelerde %85’ler düzeyinde olan^[1] ücretli çalışanlar^[2]Türkiye’de de yüksek bir orana sahiptir. TÜİK verilerine göre 2019 yılında 15+ yaş grubu nüfusun %69,4’ü ücretli ve yevmiyeli çalışmaktadır. İnsanların çoğu günde 5-8 saat ve yaklaşık 30 yıl süreyle çalışırlar, yaşam süresince ve gündelik yaşam içinde çalışma önemli bir paya sahiptir (Turan, 2018, s. 169).

Aytaç, S. & Keser, A. (2017). Çalışma yaşamında kariyer. Umuttepe Yayınları.

Budd, J. W. (2011). Çalışma düşüncesi (F. Man, Çev). Ayrıntı Yayınları.

Castel, R. (2017). Ücretli Çalışmanın Tarihçesi Sosyal Sorunun Dönüşümü (I. Ergüden Çev.; 1. baskı). İletişim Yayınları [Orijinal Eser 1995 tarihlidir].

Ergil, D. (1975). Kapitalist toplumda iş ve yabancılaşma. Tüm İktisatçılar Birliği Aylık Bülteni, 17, 1-5.

Fleming, P. (2017). Çalışmanın mitolojisi kapitalizm kendine rağmen nasıl ayakta kalıyor? (E. Kılıç Çev.). Koç Üniversitesi Yayınları.

Gorz, A. (2007). İktisadi aklın eleştirisi çalışmanın dönüşümleri ve anlam arayışı (I. Ergüden Çev.; 2. baskı). Ayrıntı Yayınları.

Özatalay, C. (2014). Robert Castel’in ardından. Toplum ve Bilim Dergisi, 129, 3-25.

Özerkek, Y. (2015). Türkiye’de ücretli istihdam ve büyüme (1988-2013) . Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 36(1) , 215-227, https://dergipark.org.tr/tr/pub/muiibd/issue/493/4383.

Seyidoğlu, H. (1992). Ekonomik terimler sözlüğü. Güzem Yayınları.

Turan, N. (2018). Çalışma mutluluğu: Kavram ve kapsam. Bursa Uludağ Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi 37(1), 169-212.

Zubritski, Y., Mitropolski & Kerov, V. (2011). İlkel topluluk köleci toplum feodal toplum. (S. Belli, Çev.; 15. Baskı). Sol Yayınları. [Özgün Eser 1965 tarihlidir]

https://www.ilo.org/public/libdoc/ ilo /1992/ 92B09_295_en gl.pdf)

http://www.tuik.gov.tr/PreHaber Bulten leri.do?id=33778

[1] Avrupa Birliği (AB) ülkeleri örnek olarak ele alınırsa Avrupa için yüksek kaliteli istatistikler sunma amacı olan ve merkezi Lüksemburg’da bulunan Avrupa Birliği İstatistik Bürosu (Eurostat) verilerine bakılabilir. Eurostat verilerine göre AB-28 baz alındığında 2018 yılında ücretli çalışanların oranı 15-74 yaş grubunda %84,9 olmuştur. Employment Statistics, 2020).

[2] TÜİK İşteki durum ve ekonomik faaliyete göre istihdam edilenler kapsamında; ücretli veya yevmiyeli, işveren, kendi hesabına ve ücretsiz aile işçisi kategorileri altında 15+ yaş grubu nüfusun istihdam durumu TÜİK web sayfasında yayınlanan İşgücü İstatistikleri kapsamında açıklamaktadır. Aynı tablo içinde tarım, sanayi, inşaat ve hizmetler olmak üzere ekonomik faaliyet kollarına göre de işteki durum ile ilgili veriler toplam, erkek ve kadın kategorileri altında sunulmaktadır. Yayınlanan bu veriler dışında ek olarak incelenmek istenen veriler için TÜİK web sayfası aracılığıyla dinamik sorgulama yapmak ya da sistemde yer alan yönergeleri izleyerek “mikro veri” talebinde bulunabilmek söz konusu olabilmektedir (http://www.tuik.gov.tr/PreHaber Bulten leri.do?id=33778).